کتاب شناسی

تصویر
فولكلور وارليغيميز
70- نجي ايل ده گؤركملي تدقيقاتچي " علي ظفرخواه " ين "آتا بابا لار دئييب لر " كيتابي ياييلاراق ، اونون آذربايجان شفاهي خلق ادبياتي اوغروندا آپارديقي تلاش لار، آردي كسيلمه دن باشقا كيتابلار شكلينده ايسه نشر اولاركن فولكلوروموزو توپلاييب يازماقداسارسيلماز بير ائل وورغونو ايله راسلاشيريق .اونون كيتابلاريني اوخوياركن ، يازيچي نين آپارديقي اَمگي و دقتي داها... ادامه مطلب...
كتابفروشي در خوي مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
میانگین امتیار کاربران: / 1
ضعیفعالی 
مقالات - مقالات فرهنگی
نوشته شده توسط Administrator   
شنبه ، 9 مرداد 1389 ، 08:35

علي صدرايي خويي

اين نوشته نظري دارد بر عرضه و فروش كتاب در خوي در سدة اخير و ذكر چاپخانه ها و انتشارات و كتابفروشي ها كه در اين شهر به حرفة كتاب سازي و عرضة كتاب اشتغال داشته اند. در سدة اخير در شهر خوي كتاب از چند طريق وارد و عرضه مي‌شد. كتابهاي چاپ داخل از طريق تهران و تبريز و بعضي از اروميه به اين شهر راه مي يافت و كتابهاي چاپ خارج از طريق باكو، تفليس، استانبول و نخجوان به اين شهر وارد مي گشت.

اولين سند خريد كتاب در خوي

قديمي ترين سند شناخته شدة خريد كتاب در خوي مربوط به سال 1223 ق مي شود. در اين سال شيخ الاسلام خوي ـ آقاابراهيم شريف حسيني خويي (م1233ق) ـ از سوي فتحعليشاده قاجار براي مذاكره با سلاطين عثماني راهي استانبول مي گردد. او در اين سفر در كتابفروشيهاي استانبول يكي از نسخ نفيس موروثي خويش را كه چند سال قبل در خوي، به سرقت رفته بود ملاحظه مي كند و با قيمت چهارده غروش رومي آن را خريداري مي كند و به كتابخانه اش در خوي عودت مي‌دهد.اين نسخه جلد دوم تفسير عرايس البيان روزبهان بقلي است و به همراه جلد اول آن به شماره هاي 610 و 611، امروزه در كتابخانة مدرسة نمازي خوي نگهداري مي شود.

يادداشت شيخ الاسلام خويي در اول نسخه چنين است:

هذا الكتاب مع مجلده الاول... و كانا من كتبنا الموروثه من اسلافنا المغفورين... و قد كان سرق في سته سنوات قبل هذه السنين فوجدته في تصرف اخينا في الدين جناب محمودي افندي الساكن في سوق بززستان من اسواق مصر ملك الاسلام و الايمان و اشتريته منه باربعه عشر غرش الرومي و هذا من منّ من منّ علي من كان من افقر الطلبه و السفره من جانب صاحب الدوله الايرانيه اعني السلطان... فتحعلي شاه قاجار الي ربّ الدوله العثمانيه... السلطان محمودخان حرره الداعي الاثيم الشريف الحسيني الخويي ابراهيم في شهر رجب الاصم من شهور 1223.

در پايان اين يادداشت مهر مربع وي با سجع »الواثق الغني ابراهيم الشريف الحسيني« نقش شده است.

شايان ذكر است كه شيخ الاسلام خويي كتابخانة مهم و قابل توجهي داشته كه همه نسخه هاي آن را در رمضان 1230 ق، وقف دو پسر خود (فتح اله و آقانقي) و خواهرزاده اش (احمد شريف حسيني) نموده و آنها را »موقوفات رمضانية 1230ق« ناميده است. موقوفات رمضانيه پس از واقف در دست خاندان وي ـ كه سمت شيخ الاسلامي خوي را تا سال 1311ق بر عهده داشتند ـ بوده و پس از آخرين شيخ الاسلام اين خاندان در خوي ـ شيخ الاسلام فتح اله بن محمدرضا ابن فتح اله بن ابراهيم شريف حسيني ـ تعداد 125 نسخه از آنها به كتابخانة مدرسة نمازي‌خوي منتقل شده و هم اكنون در آنجا نگهداري مي‌شوند.

در آغاز همة اين نسخه ها دستخط شيخ الاسلام خويي مبني بر وقف نسخه در سال 1230ق، موجود است.1

ادوارد براون و خريد نسخة خطي در خوي

ادوارد براون در سياحت خود در ايران، ايامي را در خوي به سر برده و در اين شهر، دو نسخة خطي از درويشي كرماني خريده است. يكي از اين كتابها نسخه اي از گلشن راز شيخ محمود شبستري و ديگري كتابي در علم پزشكي بوده و درويش كرماني ادعا داشته است كه:

اين كتاب نفيس به دست خود جالينوس حكيم نوشته شده و از خرابه هاي اهرام كه انگليسيها آن را ويران كردند، به دست آمده است.2

چاپخانه هاي خوي

در شهرخوي‌تاكنون چندين‌چاپخانه راه‌اندازي شده‌است كه برخي از بين رفته و تعدادي كه جديدالتأسيس مي باشند به كار چاپ ادامه مي دهند. تعداد و اسامي اين چاپخانه ها عبارتند از:

1ـ چاپخانة ادب خوي: از چاپخانه هاي قديم خوي چاپخانة ادب از اوايل دورة پهلوي فعاليت خود را شروع نموده است. آقاي كريم زاده دربارة اين چاپخانه چنين مي نويسد: به سال 1310ش در شهر خوي تنها يك چاپخانه به نام ادب وجود داشت كه مرحوم كلاهي تأسيس كرده بود و مديريت آن را بر عهده داشت. از كارهاي متنوع اين چاپخانه چاپ كارت دعوتها و ويزيتها و صورت حسابهاي تجارت خانه ها و بخشنامة بعضي ادارات و اعلانات عروسي و وفات بود و در كارهاي بزرگ چاپي از قبيل چاپ كتاب فعاليت نداشت.3

ازانتشارات چاپخانة ادب‌خوي، اين كتابها را مي توان نام برد:

ـ فرائد الدرر في دفع الغرر، تأليف آيت ا... سيدمحمدهاشم مرقاتي خويي، سال نشر 1341ق، 54ص

ـ منظومة في العقائد، از همان مؤلف

ـ تحفه الاخوان در تجويد، اثر كاتبي خويي

ساير چاپخانه هاي خوي، عبارتند از: 1ـ چاپخانة بهكار (ريسوگراف): به مديريت جعفر آقايارلو 2ـ چاپخانة جوانان (افست) 3ـ چاپخانة سروش (ريسوگراف): به مديريت بنايي جدي 4ـ چاپخانة سينا: كتابفروشي سنا فعاليت دارد 5ـ چاپخانة صدرا (افست): به مديريت حاج محمد وصال 6ـ چاپخانة فجر (افست): به مديريت حاج علي فرهودي 7ـ چاپخانة ولي عصر(عج): به مديريت ابراهيم محمودزاده

كتابفروشي هاي خوي در دورة پهلوي اول

از وضعيت كتابفروشي در خوي در اوايل دورة پهلوي اول اطلاع زيادي در دست نيست. يادداشت منحصري كه در اين زمينه موجود است، نوشتة دكتر عباس زرياب خويي مي باشد. دكتر زرياب در شرح زندگينامة خود، وضعيت كتابفروشي در خوي را در ايام جواني اش ـ كه مصادف با اواسط حاكميت پهلوي بوده ـ چنين ترسيم نموده است: »در شهر ما يك كتابفروش معتبر بيشتر نبود و نام مدير آن ميرزا عبداله سنائي بود. آن مرحوم كتابهايي را كه تازه وارد مي كرد به من نشان مي داد و قرض مي داد.

كتابفروشيهاي دوره گردي نيز بودند كه كتابهاي كهنه را از خانه ها گرفته و مي فروختند. من مشتري پر و پا قرص آنها نيز بودم. مختارنامه و حملة حيدري و مسيب نامه و حق اليقين و حيات القلوب مجلسي از جملة اين كتابها بودند. كليله و دمنه و انوار سهيلي و فرج بعد از شدت و خزان و بهار نيز در ميان اين كتابها ديده مي شد. از كتابهاي داستانهاي غيرديني، اسكندرنامه و الف ليله و امير ارسلان نيز زياد بود.

كتابهاي تركي آذري چاپ باكو در خوي به فراواني ديده مي شد. ادارة تشريفات بزرگ برادران اُروج اُف در باكو صدها كتاب كوچك و بزرگ در جغرافيا و تاريخ و داستان و ترجمه‌هاي ادبيات روس منتشر ساخته بود.

از كتابهايي كه در آن زمان خواندم ترجمه هاي داستانهاي تاريخي اسلام تأليف جرجي زيدان بود كه بر اطلاعات تاريخي من افزود. ناسخ التواريخ و منتظم ناصري و كتابهايي از اين قبيل را در سالهاي ده تا سيزده سالگي خوانده بودم.

از مجلاتي كه در آن زمانها به دست من رسيد و در روح و ذوق من اثر گذاشت مجلات كاوه و ايرانشهر و علم و هنر و ارمغان و نوبهار بود.«4

كتابفروشي هايي كه در عصر پهلوي در خوي فعاليت داشتند ـ تا آنجا كه نگارنده اطلاع پيدا كرده ـ عبارتند از:

1ـ كتابفروشي سنايي: از كتابفروشيهاي قديمي شهر خوي كتابفروشي سنايي بوده كه علاوه بر فروش كتاب به نشر كتاب نيز مي پرداخته است. به طوري كه در يادداشت دكتر زرياب ذكر شده، مدير اين كتابفروشي ميرزا عبداله سنايي بوده و كهن ترين كتابي كه به سفارش اين كتابفروشي در تبريز چاپ شده، كتاب تمدن اسلام تأليف شيخ قاسم واعظ مهاجر خويي (م1323ش) است. اين كتاب به قطع خشتي (16/5 × 20/5 سانتي متر) با جلد مقوايي و عطف تيماج در 298 صفحه با حروف چيني سربي در سال 1312ش / 1352ق به چاپ رسيده و فاقد قيمت پشت جلد است. در پشت جلد ناشر مطالبي را دربارة فعاليت خود چاپ كرده كه عاري از فائده نيست:» در كتابخانة شركت سنايي اقسام كتب علمي تاريخي ادبي و السنة خارج و ساير لوازم تحرير موجود و هرگونه سفارشات را از تمام نقاط قبول و متعهد مي شود كه به نازلترين قيمت و اسرع وقت انجام دهد.«

2ـ كتابفروشي سينا: اين كتابفروشي كنار فروش كتاب، چاپخانه اي نيز داير كرد و در آن امور چاپي مانند چاپ اعلاميه هاي تبليغاتي و اعلامية وفات و ديگر موارد را انجام مي دهد. اين كتابفروشي توسط غلامحسين معين زاده اداره مي شود.

3ـ كتابفروشي رسول زاده: جناب حجت الاسلام و المسلمين سيداسماعيل رسول زادة خويي از عالمان مبرزخوي آثار متعددي تأليف نموده كه برخي از آنها به چاپ رسيده است. معظم له در كنار اشتغالات علمي و تبليغي مدتي نيز در خوي كتابفروشي داير كرد و كتابهاي علمي و مذهبي را عرضه مي‌نمود.

4ـ كتابفروشي حكمت: مرحوم حكمت از دبيران شهر خوي بود و آثاري تأليف كرد كه به چاپ نرسيده است. حكمت كتابفروشي معتبري در خوي داشت و از اين طريق كتابخانة معتبري تشكيل داده بود كه داراي نسخ خطي نفيسي بود و معلوم نشد پس از درگذشت وي سرنوشت كتابخانه اش به كجا انجاميد.

5ـ كتابفروشي احمدي باغدرقي: صاحب كتابفروشي فرزند مرحوم شيخ محمد باغدرقي خويي صاحب منظومه در ارث است و مدتي در خوي كتابفروشي داير نموده بود.

6ـ كتابفروشي غلامحسين زاده: غلامحسين زاده كه به شغل عينك سازي اشتغال دارند قبلاً به حرفة كتابفروشي اشتغال داشتند. نامبرده نقل مي كرد كه در تغيير شغل كتابفروشي مقداري كتاب كهنه ـ به اندازة يك گاري ـ كه در ميان آنها نسخه خطي نيز وجود داشت در دستم مانده بود و به هر كسي پيشنهاد كردم به قيمت بسيار پايين باز مشتري پيدا نشد. ناچار شدم آنها را در رودخانة قطور ريختم.

7ـ كتابفروشي معرفت: اين كتابفروشي در نزديكي كتابفروشي سينا، در ابتداي خيابان محلة امامزاده، واقع شده و به مديريت مختار فرومندي اداره مي شود. علاوه بر كتاب در فروش لوازالتحرير نيز فعال بود و هم اكنون نيز به فعاليت خود ادامه مي دهد.

8ـ دنياي كتاب (كتابفروشي فاطمي): اين كتابفروشي در پاساژ جنب مسجد سيدالشهداء در چهارراه مركزي خوي واقع شده، كه به مديريت سيدرضا فاطمي اداره مي شد. پس از فوت وي در سال 1383ش، توسط پسر ايشان اداره مي شود.

9ـ حاج شيخ حسن هاشم زاده: حاج شيخ حسن هاشم زاده چند سالي قبل از انقلاب در محلة امامزاده كتابفروشي كوچكي داير كرده بودند كه حدود دو سه سال فعال بود.

كتابفروشي هاي جديد خوي

10ـ كتابفروشي سازمان تبليغات اسلامي: اين كتابفروشي وابسته به سازمان تبليغات اسلامي خوي در پاساژ شهرداري واقع در خيابان محله قرار داشت و پس از حدود پانزده سال فعاليت، در سال 1382 تعطيل شد.

11ـ كتابفروشي سپاه پاسداران خوي: اين كتابفروشي وابسته به سپاه پاسداران خوي در خيابان ماكو جنب سينما آسيا قرار داشت و پس از حدود بيست سال فعاليت، در نيمة خرداد 1382 به فعاليت خود خاتمه داده است.

12ـ كتابفروشي نيما: واقع در خيابان امام نرسيده به ميدان بسيج، به مديريت ناصر عاطف پور.

13ـ كتابفروشي دانشجو: با مديريت محمد محمدزادگان

15ـ كتابفروشي آي سودا: با مديريت قدرت ناصحي نيا. بخش عمدة فعاليت آن عرضة كتابهاي تركي است.

16ـ كتابفروشي انديشه: واقع در بلوار ولي عصر(عج) در پاساژ خليل زاده، با مديريت زينال مقرّبي.

17ـ كتابفروشي دهخدا: واقع در خيابان كوچكري نرسيده به ميدان كشاورز، با مديريت تورج ابراهيم پور.

18ـ كتابفروشي نمازي خوي: اين كتابفروشي متعلق به ميرزامهدي علي زاده (درگذشته 1381ش) و با همكاري مدرسة نمازي خوي ايجاد گرديد. فعاليت عمدة آن عرضة كتابهاي مذهبي بود كه از شهرهاي تبريز و تهران و قم آنها را وارد و در اين كتابفروشي عرضه مي كرد. در ماه محرم و رمضان اختصاص به فروش كتابهاي مقتل و نوحة تركي و فارسي و قرآن و مفاتيح و كتاب دعا داشت. ميرزا مهدي كتابخانه هاي شخصي را نيز خريداري و در كتابفروشي عرضه مي كرد كه از جملة كتابخانه هايي كه كتابهايش در اين كتابفروشي به فروش رفت كتابخانة مرحوم شيخ محمد وحيدي بود. هم اكنون اين كتابفروشي توسط داماد ايشان محمد كرم نژاد اداره مي شود.

19ـ مطبوعاتي استاد شهريار: فعاليت اصلي اين دفتر، توزيع روزنامه و مطبوعات در محدودة شمال استان آذربايجان غربي است. مديريت اين دفتر به عهدة اسماعيل اسدلو است كه از سال 1369 فعاليت خود را شروع نموده است.

20ـ گلستان كتاب: اين كتابفروشي كنار مطبوعاتي استاد شهريار، به مديريت آقاي اسماعيل اسدلو، از سال 1375 فعاليت خود را شروع كرده است. در اين كتابفروشي علاوه بر فروش كتاب، كتاب به صورت اجاره در اختيار مشتريان قرار مي گيرد. تعداد كتابهاي اجاره اي روزانه از شصت كتاب تجاوز مي كند.

21ـ كتابفروشي ناصرخسرو: به مديريت مهدي اسماعيلي. فعاليت عمدة آن خريد و فروش كتابهاي دست دوم بوده و محل آن در خيابان شهيد صمدزاده (فرمانداري سابق) واقع شده. از سال 1372 فعاليت خود را شروع كرده است.

22ـ كتابفروشي شيخ صفر رضايي: جناب حجت الاسلام و المسلمين شيخ صفر رضايي مدتي در خوي كتابفروشي دايره كرده بودند. ايشان با خريد كتابخانه هاي عالمان خوي، نقش به سزايي در انتقال نسخه هاي خطي مهم آنها به كتابخانه هاي عمومي از جمله كتابخانة آيت ا... مرعشي نجفي داشته اند.

23ـ كتابفروشي صاحب دل: واقع در محلة شهانق (شاهنگ)، با مديريت بهرام صاحب دل.

24ـ كتابفروشي رضاپور: واقع در محلة شهانق (شاهنگ)

25ـ كتابفروشي بوعلي: واقع در خيابان مقبره (شاهپور سابق)

26ـ كتابفروشي پديده: به مديريت رضا تكاور

27ـ كتابفروشي مولوي: به مديريت مرتضي علي‌قلي‌پور

28ـ كتابفروشي بعثت: به مديريت علي حاج حسينلو

29ـ كتابفروشي سعدي: به مديريت قاسم حاج حسينلو

30ـ كتابفروشي صدف: به مديريت حسين برگشتادي

31ـ كتابفروشي تربيت: به مديريت ميرقاسم صالحيان

32ـ كتابفروشي آذربايجان: به مديريت علي علي نقيلو

33ـ كتابفروشي به مرام: به مديريت خداداد به مرام

34ـ كتابفروشي كسري: به مديريت غلامحسين‌اصغرپور

35ـ كتابفروشي عالي مكتب: به مديريت كريم افسري

36ـ كتابفروشي سيدحسين كبيري: واقع در شهرك ولي عصر(عج)

37ـ كتابفروشي كاظمي

38ـ كتابفروشي حجت حاج حسينلو

39ـ كتابفروشي ايران

40ـ كتابفروشي مهر

41ـ كتابفروشي اورين

42ـ كتابفروشي فرهاد هادي

ناشران خوي

1ـ انتشارات قراقوش: اولين انتشاراتي است كه پس از انقلاب اسلامي در خوي فعاليت خود را شروع كرده است. تأسيس انتشارات قراقوش در سال 1380 توسط خادم فرهنگ خوي دبير گرامي بهروز نصيري صورت گرفته و ايشان كه خود صاحب قلم و محقق عرصة تاريخ هستند در چند سال اخير در اين انتشارات كتابهاي متعددي را به چاپ رسانده اند. تعداد كتب چاپ شده تاكنون ـ دي ماه 1383 ـ به سي عنوان كتاب (27 عنوان به فارسي و 3 عنوان به زبان تركي) مي رسد.

2ـ انتشارات رادنام: به مديريت آقاي شاطرلو  3ـ انتشارات هنرور: به مديريت آقاي هنرور

چون در تهية اين مقال دوستانم آقايان بهروز نصيري و اسماعيل اسدلو نگارنده را ياري نمودند از عنايت و همكاري آن سروران كمال سپاس و امتنان دارم. و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمين

پاورقي: 1ـ اين نسخه ها در فهرست نسخه هاي خطي مدرسة نمازي خوي (تهران: دفتر نشر ميراث مكتوب، 1377ش) با عنوان «موقوفات رمضانيه» معرفي شده اند.  2ـ ادوارد براون، يك سال در ميان ايرانيان، مترجم احمد پژوه تهران: كانون معرفت، بي تا، ص71   3ـ يادواردة شهر خوي، محمدعلي كريم زادة تبريزي، لندن: مهر ماه 1381، ص56   4ـ مجلة تحقيقات اسلامي (يادنامة دكتر عباس زرياب، سال دهم، شمارة 1 و 2، 1374ش)، ص27.

برگرفته از كتاب: كتابفروشي، يادنماي پنجمين سال درگذشت بابك افشار، جلد دوم، به خواستاري ايرج افشار ، انتشارات خجسته1387

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن